Buna “Double Curse” diyorlar.

Hayatta bildiğiniz gibi bazen bombok dönemler geçiriyoruz, bazı olumsuzluklar yaşıyoruz, bazı sıkıntıların içinden geçmek zorunda kalıyoruz.

“Tertemiz, sıkıntısız yaşıyorum abi” diyen pek azdır.

Ancak diğerleriyle ayrıldığımız nokta genelde bu olumsuzluklara verdiğimiz tepkiler oluyor.

Eğer bu olumsuzluklara bir de biz, kendimiz ekstra bir başka olumsuz tavırla yaklaşırsak, işte bu kendimizi vurduğumuz ikinci bir ok oluyor.

Budistler buna “ikinci ok laneti” diyorlar.

Onların inanışına göre başımıza gelen olaylar kadar onlara verdiğimiz tepkilerin de yaşamımızı etkiliyor.

Yani, ilk ok bizi yaralayan gerçek olaylarken, ikinci ok o olayı zihnimizde büyütüp kendimize ikinci kez acı çektirmemiz oluyor.

Örneklerle gidelim,

Bir iş görüşmesi çok kötü geçti ve o işe kabul edilmediniz diyelim. Bu sizin için kötü bir gelişme çünkü o işe ihtiyacınız var ama o işi alamadınız. Bu birinci ok.

İş görüşmesinden çıktınız ve artık kendinizi yetersiz hissetmeye, sanki hiç iş bulamayacakmışsınız gibi düşünmeye, kendi yeteneklerinizi değersizleştirmeye başladınız. Bu da ikinci ok.

Birinci ok sizin kontrolünüz dışındayken, ikinci ok tam da sizin kendinize sapladığınız bir ok oluyor.

O yüzden bu haliyle aslında bu bir “lanet”

Ondan dolayı adı “Double Curse” / “Çifte Lanet”

İşin kötüsü ne biliyor musunuz, işin kötüsü, insanı asıl yıpratan şey kontrolünüz dışındaki dışsal olaylardan ziyade, onlara verdiğimiz bu içsel tepkiler. Asıl bundan yıpranıyoruz, asıl bundan zarar görüyoruz.

Başarısız bir sınav sonrası “bu dersten kesin kaldım abi ben” diyerek umutsuzluğa kapılmak bir sonraki sınava hazırlanmamızı engelliyor,

İş yerinde yapılan bir hata için günlerce kendimizi suçlamamız performansımızı düşürüyor ve iş ortamında negatif ayrışıyoruz,

Ya da bir arkadaşımızla yaşadığımız bir tartışmayı zihnimizde büyütünce çözüm daha da zorlaşıyor.

Bunların hepsi “ikinci ok” ve hepsini de kendimiz kendimize saplıyoruz.

Peki çözüm nedir?

Çözüm şu, olayları kişiselleştirmeyin, hiçbir olayı üstünüze alınmayın, hayat bir doğal akıştır, bazen ona çok iyi eklemlenirken bazen çok dışarıda kalabiliriz ve bu tamamen normal bir döngüdür.

Olayları kişiselleştirmek ve üstüne alınmak gerçeği değil zihnin ürettiği senaryoları büyütür, bu da ikinci okun tam kendisi oluyor aslında.

Bilinçli farkındalık ile yaşadığımız olumsuzlukları büyütmeden, hayatın her şeye rağmen bir şekilde devam ettiğinin idrakına vararak yaşamak gerekiyor.

Bildiğiniz gibi, birinci oklar mutlaka saplanacak, bundan kaçış yok, ancak en azından ikinci oku kendi kendimize saplamayalım.

Düşmek zorunlu, kalkmak opsiyonel.

Kalkan tarafta olalım.

Düşmek Zorunlu, Kalkmak Opsiyonel yazısı ilk önce Borsanın İzinden üzerinde ortaya çıktı.

Enseyi karartmaya, karalar bağlamaya, moralleri bozmaya, “öldük bittik abi bu nasıl borsa” demeye dakikasında hazır olan sevgili borsacı dostlara bir iki hatırlatma yapmak boynumun borcu gibi hissediyorum.

Hoş, piyasalarda yeterince zaman geçiren için bu tarz hatırlatmaların kıymet-i harbiyesi olmamalı, çünkü bu süreçlerin zaten hatim edilmesi gerekir, ama insan beşer, kuldur şaşar derler. Ben görevimi yapayım.

Şimdi finansal piyasalarda bildiğiniz üzere sürekli bir arz ve talep çarpışması vardır. Her varlık açık bir pazarda müzakere edilerek alınır ve satılır, o varlığa o an atfedilen “değere” göre fiyat artar veya düşer.

Milyonlarca kişinin, kurumun, akıllı paranın, retail traderın olduğu bir piyasada değer de haliyle subjektiftir ve hatta psikolojiktir.

Fiyat sana çok pahalı gelirken, bana çok ucuz gelebilir. Bir fon bir hissenin o anki fiyatını deliler gibi silip süpürürken, başka biri elindeki malları bu fona sattığı için kendini akıllı hissedebilir.

Bununla ilgili William Feather’ın güzel bir sözü var, şöyle diyor:

“Borsanın komik yanlarından biri şudur: Birisi her alış yaptığında, başka biri satış yapar ve ikisi de kendini akıllı sanır.”

İşte bu aptallar ve akıllıların savaşı çoğu zaman fifty – fifty’dir, bu da fiyatlarda çoğu zaman “consolidate” yaratır, yani fiyatta alış ve satış kısa – orta vadede dengeye gelir, yataya bağlar. Biz buna testere piyasaları diyoruz.

Nadir zamanlarda ise alıcılar veya satıcılar çoğunluk olarak bir varlığın fiyatının çok ucuz olduğuyla ilgili veya bir varlığın fiyatının çok pahalı olduğuyla ilgili  aynı fikirde olurlar.

Böyle olunca da yükseliş veya düşüş trendleri oluşur.

Ancak geleneksel hisse senetleri doğası gereği “yükselmesi için” tasarlanmış şeylerdir, kapitalist sistem böyle tasarlanmıştır, “dur şu şirketi bir batırayım” diye şirket açmazsın, her defasında “daha fazla para kazanmak” için bir işe girişirsin. Ülkeler daha fazla büyümek, daha fazla yayılmak ister. Kişiler daha fazla hakimiyet kurmak ister. İnsanın yedikçe yiyesi, kazandıkça kazanası gelir.

O yüzden geleneksel borsalarda yükseliş, düşüşten daha ağırlıklıdır.

O yüzden, tüm geleneksel borsalarda %40 yükseliş, %40 yatay, %20 düşüş gibi bir oran mevcuttur.

Eğer yatırımcıysan zaten al unut tarafında olacaksın, bu iyidir, kötüdür, onu sonra konuşuruz, bence tüm bu sürecin işleyişini bilen biri olarak bu trendlere yatırım yapmak, “al unut” tarzı yatırımcılıktan çok daha avantajlıdır. Ancak konumuz o değil.

Konumuz şu, eğer bu döngüleri bilirsen, yatay ve düşüş döngülerinin geçici olduğunu bilir, piyasanın tekrar yükseliş trendine eninde sonunda döneceğini anlar, bu zamanı bekler ve bu zamana göre hazırlık yaparsın.

Bu zamanlarda agresifleşir, iyi paralar kazanır, sonra bu zamanların bittiğini fark eder, hafif defansif olur top çevirirsin.

Piyasalarda her zaman gol atamazsın, bazen çok yorulursun topu çevirir hem oyunu hem kendini dinlendirirsin, bazen gol yememek için defansa doluşursun, bazen bilerek isteyerek faul yapar dakika kazanırsın vesaire.

Lütfen bunun bilincinde olun ve her düşüşte moral bozmayın, çünkü moral bozukluğu lanetli bir şeydir, eğer bunun tüm vücudunuza ve psikolojinize yayılmasına izin verirseniz tüm analiz yeteneğiniz, tüm karar verme yetkinliğiniz bozulur, kötü kararlar vermeye başlarsınız, bu da çok kötü bir döngüdür, üst üste para kaybedersiniz.

Piyasa sizdeki bu modun, bu duruşun, bu moral bozukluğunun kokusunu alır, üzerinize oynar, cepteki paralarınızı misliyle geri alır.

Yazımı Maya Angelou’nun şu cümlesiyle bitireyim:

“Asla sızlanma. Asla şikayet etme. Sızlanmak, bir zalime etrafta bir kurban olduğunu haber verir.”

Asla Sızlanma. Asla Şikayet Etme. yazısı ilk önce Borsanın İzinden üzerinde ortaya çıktı.

Moraller yeniden bozulmaya başladı, kafalar karışmaya, “neden yine böyle oluyor” diye sorular sorulmaya başladı.

Bir şey olduğu yok esasen, piyasa 3-3.5 aydır kesintisiz vermiş olduğu hizmetin bedelini alıyor, ancak gel de anlat anlatabilirsen.

Finansal piyasalarda çoğunluğun kabul edemediği neredeyse tek bir şey var, o da “parasal kayıp”.

İnsan psikolojisi bu maddi kaybı inkar etmenin binlerce farklı yolunu bir şekilde buluyor.

Mesela zararlı pozisyonda bekliyor veya fiyatın tekrar yukarı dönmesi için çaresizce dua ediyor ya da aşağılardan bir yerden paçal yapıyor veya gidip başka bir üründe daha yüksek büyüklükte yeni poz açıyor.

Yöntem değişiyor ama mekanizma aslında aynı, kişi GERÇEKLİĞİ ERTELİYOR.

Mark Douglas’ın bu konuda harika bir cümlesi var, şöyle diyor:

“En çok şaşırdığım şey şudur, şu ana kadar Trade işinin bir olasılıklar bilimi olduğuna gönülden inanan onlarca Trader tanıdım, ancak o olasılıklar içerisinde “para kaybetmenin” de olduğunu bir türlü kendilerine yediremiyorlar. Ne kadar ironik”

Oysa etkin, yetkin, başarılı bir Trader için formül tam tersidir. Kaybı kabul etmek, onu yönetmek, onunla birlikte yaşamak en önemli başarıdır.

Defteri kapatmayı bilmek, kesilen faturanın bir hizmet bedeli, bir risk primi olduğunu idrak etmek, bu parayı ödeyip bir sonraki işleme nötr bir zihinle dönmek en önemli kuraldır.

Çoğu trader bunu sürdürülebilir bir şekilde yapamaz, sorunun teknik değil psikolojik olduğunu kabul etmeyen hele, hiç yapamaz.

Peki bir trader, bir borsacı neden bu kaybı kabul edemez?

Biraz ondan bahsedeyim.

Bunun iki temel sebebi var,

1. İşlem stratejiniz için neyin “normal” olduğunu bilmiyor olabilirsiniz.
2. Kayba olması gerektiğinden daha fazla anlam yüklüyor olabilirsiniz.

İlkinde eksik olan şey istatistiktir, ikincisinde eksik olan şey psikolojiktir.

Örnek vereyim, bir sistem kurdunuz ve bu sistemde win rate’iniz (kazanma oranınız) %45. Yani her 100 işlemin 45’inde pozitif çıktı alıyorsunuz.

Böyle bir istatistikte 100 işlemin 55 tanesinin size para kaybettirmesi istatistiksel olarak normaldir (frekansı seyrektir, çok nadirdir, ama normaldir)

Ama siz eğer bunu bilmezseniz, win rate oranınıza hakim değilseniz, backtest yapmadıysanız, sahanın tozunu yeterince yutmadıysanız bunun “normal” olduğunu bilemezsiniz, belli bir miktar kayıp sonrası artık “işler boka saracak” gibi hissetmeye başlarsınız, oysa bu çoğu zaman rastgele bir dağılım, yani siz yeterince dayanırsanız, kazanç serisi de başlayacak, ancak sistemde bunu bilip, kasayı ve kafayı buna göre dağıtamazsanız, bu kazanç serisine ulaşamıyorsunuz.

Şimdi gelelim ikinci meseleye ki o çok daha tehlikeli.

Kaybı yalnızca parasal bir sonuç olarak değil, bireysel, kişisel bir yetersizlik kanıtı olarak yorumlamaya başlıyorsunuz. Böylece artık savaştığınız şey piyasa değil, sizin kendi “yetersizliğiniz” oluyor.

Tırnak içerisinde yazdım çünkü çoğu zaman aslında yetersiz değilsiniz, sadece kaybı çok fazla kişisel alıyorsunuz.

Burada Epiktetos’un bir cümlesini sıkıştırayım araya, buraya da çok iyi uyuyor, diyor ki;

“Seni üzen şey olaylar değil aslında, olaylara yüklediğin anlamlar”

Burada da baktığınızda kaybın kendisi nötrdür aslında.  Evet sana bir miktar para kaybettirebilir, evet moralini bozabilir ancak toplam dağılım içerisinde kayıplar kaçabileceğiniz şeyler değil, kaçamıyorsanız o zaman yapabileceğiniz en iyi şey onları yönetmektir.

Siz bunu yapamaz da, gidip “ben başarısızım” derseniz, mevzuyu kişisel alırsanız, özgüveniniz de sarsılmaya başlar. Mesele “borsa” olmaktan çıkar, sizin “yetersizliğiniz” olmaya başlar (yine tırnak içinde, dikkat edin, çünkü aslında öyle bir şey yok)

Böylece aslında kendi egonuzun topuklarına sıkmış olursunuz, egonuz tehdit hissettiğinde ise kendini savunmaya geçer.

Kontrolü geri kazanmak için zorla işlem açarsınız, işi aceleye getirir, kontrol edemeyeceğiniz kadar büyük paralarla içeri tekrar girersiniz.

Ya da haklı olduğunuzu kanıtlamak için zararda uzun süre beklersiniz, intikam işlemi alırsınız, aşırı analizle overtrading yaparsınız vesaire.

Bunu yapa yapa artık piyasayı değil kendi egonuzu yönetmeye başlarsınız, bu bence en tehlikelisidir.

Hani bir filozofun (aklıma gelmedi şimdi sözün sahibi) bir cümlesi var ya, “canavarla savaşan kişi, kendisinin de bir canavara dönüşmemesine dikkat etmelidir”

İşte eğer bu kaybı normalleştirip, onunla yaşamaya çalışmazsanız, onu yönetmeyi ve kabul etmeyi öğrenmezseniz piyasayla savaşırken kendi egonuza dönüşürsünüz, tüm süreç de egonuzun süreci olur.

Kısa bir tweet yazarım diye başladım, yine uzadı, şöyle özetleyeyim:

Sürdürülebilir trading’in emrkezinde şu ayrım vardır:

“ben kimim?” ve “son işlemim ne sonuç verdi?”

Eğer bu iki soruyu birbirine karıştırıyorsanız, disiplini sağlamanız mümkün değildir. Çünkü birini kontrol edebilecekken, diğerini kontrol edemezsiniz.

Ne demeye çalışıyorum?

Piyasa tahmin edilemez, işlemlerin sonucu kontrol edilemez, demek ki ona çok müdahale edemezsiniz ve sonuçlara ve çıktılara üzülmemeniz gerekir.

Halbuki kendinizi, sisteminizi, karar sürecinizi ve çıktıya verdiğiniz tepkiyi kontrol edebilirsiniz.

O zaman kimliğinizi “kazançlı işlem” üzerine değil, “doğru karar” üzerine inşa etmelisiniz.

Marcus Aurelius şöyle diyor:

“Eylemin doğruysa, sonuç seni rahatsız etmemeli”

Biz traderlar olarak üzerinde çalıştığımız ve başarılı olduğunu gördüğümüz sistemi sorgusuz sualsiz, en azından canlıda anlamlı veri üretene kadar uygulamakla mükellefiz, gerisi piyasanın bileceği iştir.

Bir Trader Neden Zarar Etmeyi Kendine Yediremez? yazısı ilk önce Borsanın İzinden üzerinde ortaya çıktı.

Borsa tarafında bir bela vardır, “over trading” derler. Direkt Türkçesi bu kadar net bir şekilde yok ama gereğinden fazla pozisyon açmak diyelim.

Bu belayla borsa işine giren, özellikle borsalarda al sat yöntemiyle para kazanmak isteyen herkes kariyerinin bir yerinde mutlaka tanışmıştır.

Tanışanların da çok az bu beladan kurtulabilmiştir.

Şimdi yazıya devam etmeden önce aşağıdaki AKBNK grafiğine bir bakın, trendinin son dalgası başladığından itibaren %60 civarı yükselmiş, üstelik 3-4 kırmızı mum haricinde neredeyse hiçbir şekilde trendden düşürmemiş.

Tabi ki dibi ve tepeyi bulamayız, dolayısıyla bu %60’ın tamamını alamayız, ancak %5 aşağıdan, %5 yukarıdan dönüş marjı bıraksak, kemiksiz %50’si var bu hareketin.

Tüm bu süreç boyunca tek yapmanız gereken gün içi volatiliteden uzak durmak, kafayı karıştırmamak, kafaya fazla bilgi girmeden, sadece fiyatı takip etmek ve günlük-haftalık kapanışlarla bir strateji çizmekti.

Ancak gel gelelim, bunu yapabilen kaç kişi var dediğimizde, elimizde çok fazla sonuç çıkmaz.

AKBNK özelinde düşünmeyin, açın bakın, neredeyse tüm grafiklerin son 1-2 ayı böyle.

Bu yükselişten ancak ya “yatırım” amacıyla kağıtları alan yatırımcılar yararlanır, ya da trend takipçiliğini – swing trading yapan traderlar. (elliott, PA, Gann fark etmez)

Gün içi işlem yapan, scalp yapan, yüksek kaldıraçla day trade yapan kişi tüm bu yükselişte ya tutunamaz, ya çok fazla işlem yapar, ya aşırı risk aldığı için trendden düşer, ya 3 kazandığını 5 verir. Kendini yıpratır, aracı kurumu zengin eder.

Over trading’in kökü genelde teknik değil psikolojiktir.

Ekrana çok fazla maruz kalırsan, yeşilleri kırmızıları, Matriks – İdeal ekranını dibinden ayırmazsan, her bir harekete gereğinden fazla anlam yüklersen ekran senin için bir slot makinesi olur. Kolu çeker ve 3 şeftalinin yan yana dizilmesini beklersin.

Hadi Ed Seykota’nın bir cümlesi var ya, “Masanızın üzerinde sürekli açık bir piyasa ekranı, ofisiniz için kurduğunuz ufak bir kumarhanedir.”

Şunu unutmamak gerekir, piyasa sana sürekli fırsat sunmaz ama grafik sürekli hareket eder. Grafiğin sürekli hareket etmesi, sürekli fırsat oluşumu anlamına gelmez.

Her bir fiyat hareketine yükleyeceğiniz anlam, sizin risk algınızı, gerçeklik algınızı, analiz yeteneğinizi çok yıpratır.

Hareketi görmek, fırsatı görmek değildir.

İkisi farklı şeylerdir.

Over trading’in bir başka sebebi de sabırsızlıktır. Piyasada doğru zamanda oyuna dahil olmak için de, oyuna dahil olduğunda saçma sapan yerde oyundan çıkmamak için de SABIR gerekir.

Eğer sabırsızlık yaparsan, bu muhteşem trendler elinden kayar gider.

Sabırsızlığın arkasında çoğu zaman her şeyi kontrol etme ve kazancı maksimize etme ihtiyacı vardır. İnsan, piyasayı kontrol edebileceğini sanır ama bu mümkün değildir. Senin tek kontrol edebileceğin şey, işlem frekansın, riskin ve disiplinindir.

Daha fazla işlem, daha fazla kazanç değildir. Tam tersi, çoğu zaman daha fazla işlem, daha fazla komisyon, daha fazla hata, daha fazla stres demektir.

LÜTFEN BUNUN AYRIMINA VARIN.

Ben profesyonel bir Trader olarak ne zaman olgunlaştığıma baktığımda şunu görüyorum,

Ne zaman ki ekran açıkken ben işlem açma dürtüsüne kurban olmadıysam, o zaman olgunlaşmışım.

Ne zaman ekran başında hiç işlem açmadan saatler geçirmişsen, o zaman olgunlaşmışım.

Ne zaman fırsatla hareketi ayırabilmişim, o zaman olgunlaşmışım.

Ne zaman sırf sıkıldığım için tuşa basmadıysam, o zaman olgunlaşmışım.

Ne zaman hem dışarıdayken, hem pozisyondayken elimin üstüne oturabilmişim, o zaman olgunlaşmışım.

Trading işi de yatırım işi gibi, “bekleme” işidir. Çoğu zaman çok sıkıcıdır, hiçbir şey yapmamanız gerekir. Doğru fırsatı beklemek için de hiçbir şey yapmamanız, doğru fırsatta kazancı maksimize etmek için de hiçbir şey yapmamanız gerekir.

Bu tür bekleme dönemlerinde ya kasanızı korursunuz, ya da kazancınızı arttırırsınız. Trend takipçiliğinde şunun altını kalın bir şekilde çizin: “bu tarz trading’de para uzun süre gelmeyebilir ancak geldiğinde çuvalla gelir”.

Şunu da unutmayın, istediğiniz zaman kalkamadığınız tek masa kumar masasıdır.

Bu Meslekte Over Trading Derler Bir Bela Vardır yazısı ilk önce Borsanın İzinden üzerinde ortaya çıktı.

Borsanın İzinden BLOG’un neredeyse 5. senesi. Bu blog sayesinde inanılmaz potansiyelli, inanılmaz başarılı insanlar tanıdığım gibi, bu yolculukta kendini ve potansiyelini heba etmiş insanlar da tanıdım.

En çok fark ettiğim şey, kişinin tüm bu yolculukta kendine sorduğu soruların sürekli değişiyor olmasıydı. Eğer bu sorular değişmiyorsa, çok ciddi bir sorun olduğu aşikardı. 5. – 6. senesinde bile kendine ilk yılların sorularını soran bir sürü arkadaşla tanıştım.

Yıllar geçmiş ancak kişi olgunlaşmamıştı, öğrenme evresi bir türlü ilerlememiş hatta ve hatta başlamamıştı.

Biraz detaya gireyim,

Borsada al sat yaparak para kazanma sürecine başladığında ilk olarak herkes “en çok parayı en kısa zamanda nasıl kazanırım” sorusunun cevabını merak eder.

Bu en amatör sorudur ancak sormayan da yoktur. Çünkü sonuçta borsalar paranın döndüğü yerlerdir, kişi de buraya ancak kendi payını ve hatta daha fazlasını almak için gelir.

Bir miktar zaman geçtikten sonra bu işin o kadar da kolay olmadığı ortaya çıkar, bu sefer kişi kendini bu sonuca götürecek yollar aramaya başlar.

Soru değişir, artık “en iyi para kazandıran strateji hangisidir” sorusu sorulmaya başlanır.

Kişi forumlarda, sosyal medyada güvendiği kişilere hep bunu sorar. “Bana taktiğini anlat şu işin be hocam” cümlelerini çok duyarsın.

Bundan da bir miktar zaman geçirdikten sonra işin sadece bir taktik meselesi, bir indikatör meselesi, bir formasyon meselesi olmadığı anlaşılır.

Çünkü kazanılan geri veriliyordur, sermaye bir türlü büyümüyordur, piyasadan beklenilen alınamıyordur.

Kaçınılmaz yüzleşme gelir, soru yine değişir,

“Ben neden kaybediyorum?” sorusunun zamanı gelir.

Bu artık tecrübelenme evresidir, işin renginin ilk başta göründüğü gibi olmadığının ilanıdır.

Sorun kazanan işlemler değil, kaybedenlerdir. Yanlış yerde ısrar etmek, küçük zararı kabullenememek,
“Biraz daha bekleyeyim” demek doğru yöntem değildir.

Bu aşamada kişi şunu anlar: borsada ilerleme, daha çok kazanmakla değil, daha az kaybetmeyi öğrenmekle olur.

Bunu uygulamaya çalışır.

Ama yol burada da bitmez.

Artık ustalaşma evresi gelmiştir, ustalaşma evresi, usta soruları da beraberinde getirir.

Mevzu derinleşmiştir.

Yıllar geçtikçe, artık teknik olarak ne yaptığını bilen, işi çözen trader için başka bir mesele kalır, neredeyse en önemli mesele:

Ben bu sonuçları bozmadan, zihnimi nasıl korurum?

Yorgunlukla, kararsızlıkla, sürekli ekran izlemekten, sürekli karar vermekten gelen zihinsel tükenme ile nasıl mücadele ederim?

Artık mesele para değil, mental sermayedir. Çünkü o bittiğinde elde sistemin olup olmaması önemsizleşir.

Bu soruların hepsi her dönemde oldukça normal sorulardır, ancak eğer 5-6 yıl geçirdikten sonra hala başlangıç sorularını soruyorsanız, hala telegram gruplarında tavan hisse peşinde koşuyorsanız, hala millete “ağam-paşam” çekiyorsanız bir şeyler eksiktir, yıllar geçmiş ama siz olgunlaşmamışsınızdır, kolay para peşinde tüm potansiyelinizi heba etmişsinizdir.

Dolayısıyla, borsa yolculuğunda şu ana bulunduğunuz konumu en çok “ben hangi soruları soruyorum?” sorgulamasıyla bulabilirsiniz.

Siz bu yolculukta kaçıncı yıldasınız ve sizin sorduğunuz sorular nasıl?

Lütfen bu yazımın yorumlarına kendi sorularınızı ekleyin ve beraber konuşalım.

Bana X’te ulaşmayı, DM atmayı ve beni takip etmeyi de unutmayın.

Borsada 5 Yılın Geçti Ama Hala Aynı Soruları mı Soruyorsun? yazısı ilk önce Borsanın İzinden üzerinde ortaya çıktı.

“Düşmana yamaç yukarı saldırma, yamaçtan aşağı gelen düşmanın önünde durma”

Bu cümleyi trend takipçiliği ve price action’a da çok uygun buluyorum.

Bildiğiniz gibi son zamanlarda borsamızda bazı hisselerde parabolik yükselişler çok popüler. ASELS çok sağlam yükseldi. ASTOR günlerdir sorgusuz sualsiz yükseliyor.

Ha keza, Gümüş de aynı şekilde neredeyse haftalardır yükseliyor.

Tüm bu ivmeye, momentuma karşın kahraman olmak isteyen bazı arkadaşlar Gümüşe, Aselsan’a, Astor’a sürekli short açıyorlar.

Bu sabah yine eski takipçilerimden biri bir DM atmış, ASTOR’a short açmış, üstelik kendisine göre oldukça yüksek bir pozisyon büyüklüğü ile.

Hangi akla hizmet açtığını sorduğumda bu shortun hiçbir rasyonel ve teknik gerekçesi olmadığını fark ettim.

Hoş zaten grafiğe bakınca “çok yükseldi baba ya, bu kadar yükselmesi normal değil, ben kafasına vururum shortu bunun” gibi mağara adamı kıvamında düşünceler dışında hiçbir teknik gerekçe yok ki bana açtığı shortu temellendirsin.

Bana verebildiği tek cevap “ASTOR’un fiyatının gerçeklikten koptuğuydu”.

Gerçekliği neydi? Kaç olmalıydı da şu an kaç? Gerçekliğe temel açıdan mı bakıyorsun, teknik açıdan mı, gerçeklikten kopması illa düşecek anlamına mı geliyor?

Tabi ki tüm bu sorular cevapsız, hatta bu gerekçe bile temelsiz çünkü muhtemelen bana yazdıktan hemen sonra, benim sorduğum sorularla birlikte ASTOR momentumuna short açmanın çok mantıklı bir şey olmadığını o da fark etti ve psikolojisine iyi gelecek en kolay ve rahat yalanı buldu, ona sığındı ve benle paylaştı.

Sun Tzu ne diyordu, tekrar hatırlayalım:

“Düşmana yamaç yukarı saldırma, yamaçtan aşağı gelen düşmanın önünde durma”

Şimdi ASTOR örneği ile, ASELS örneği ile, GÜMÜŞ örneği ile, bu momentuma short açanların varlığı ile okunduğunda bu cümle ne kadar anlamlı değil mi?

Aslında bu ürünlerde tepeyi bulmak ve çok kazanmak isteyenler ordularını düşmana yamaç yukarı saldırtan aptal komutanlar olmuyorlar mı?

Düşmana çok kolay bir yem, çok kolay bir “tuzak”, çok kolay bir av olmuyorlar mı?

Ordularını bu kadar aptal yöneten bir komutanın sahada zafer kazanabilmesi ancak şans ile açıklanabilir.

Bu “en tepeden short açma” egosundan kurtulup, akışa karşı değil akışla beraber hareket etmeyi öğrendiğinde price action ve trend takipçiliğinin hemen hemen %60’ını zaten çözmüş oluyorsun.

Ancak çoğu kişinin borsayla ilgili öğrendiği neredeyse her 10 şeyden 9’u yanlış.

“çok yükseldi, artık düşer” yerine “çok yükseldi, demek ki daha da yükselebilir” demeye başladığımızda, “buy high, sell higher” konusuna alıştığımızda, hareket eden nesnenin karşıt bir güç olmadıkça hareketine devam etmeye daha meyilli olduğuna kafamızı alıştırırsak inanın çok şey değişir.

Halbuki şu an gördüğüm çoğu trader’ın veya trader olmak isteyen kişinin çok sık düştüğü psikolojik bir tuzak var, kontrol yanılsaması.

Fiyat hızla yukarı giderken short aramak ya da sert düşüşte “artık buradan döner” diyerek long açmak, teknikten çok psikolojik bir refleksle yapılır.

Karşıda ise piyasa var, piyasa senin ne yaptığına, ne düşündüğünle ilgilenmiyor, trend kalabalığın değil sermayenin yönünü temsil ediyor, bir tahtaya hacim giriyorsa ve bu hacim gövdeli mumlara yol açıyorsa sizin daha kalabalık olmanız bir anlam ifade etmez, sermaye tek bir kişide de olsa, o sizden daha güçlüdür çünkü fiyatı hareket ettirme gücü ondandır.

Fiyat piyasadaki tüm bilgiyi zaten yansıtır, trend yönünde oluşan duraksamalar fırsattır, trende karşı açılan işlemler istisnadır.

Hadi diyelim ki trende karşı işlem açtın ve haklı çıktın, yine aslında başarılı bir trader sayılmazsın.

Trende karşı işlemler çok geniş stop ister, R/R oranı genelde sıkıntılıdır, ek olarak tahtanın ana momentumuna doğru taze para her an girebilir, çok sert bir alımla fiyat tekrar yeni yüksek tepe yapmaya gidebilir.

Deneyimli traderların ortak özellikleri aslında aynıdır, dibi tepeyi yakalamaya kimse uğraşmaz, haklı çıkmak yerine hayatta kalmaya çalışırlar, hayatta kaldıklarında bilirler ki eninde sonunda doğru fırsat gelecek. Trendi ve piyasayı düşman olarak görmezler, taşıyıcı güç gibi yaklaşırlar ona.

Özet isterseniz toparlayayım, yokuşun yukarısında olan düşmana saldıran, yokuşla da savaşmış olur, yani kendine bir tane daha düşman yaratır.

Düşmana Yamaç Yukarı Saldırma, Yamaçtan Aşağı Saldıran Düşmanın Önünde Durma yazısı ilk önce Borsanın İzinden üzerinde ortaya çıktı.

“Borsa yükseliyor ama benim elimdeki kağıtlara bu yükseliş yansımadı, böyle borsa mı olur, rezalet” derseniz sanki bu gelişmeyle ilgili sizin hiçbir şey yapmanıza gerek yokmuş gibi kodluyorsunuz kendinizi ve pasifize oluyorsunuz. Bir şey de yapamaz hale geliyorsunuz zaten bir zaman sonra.

Piyasa, patron, şirket, algoritma, ekonomi vesaire.

Liste uzar.

Suçlayacak birileri veya bir şeyler her zaman bulunur.

İşin ilginci zaten psikolojiniz de bunu ister. Psikolojinizin tüm hedefi sizi riskten (madden veya manen) korumaktır.

Bu hissiyat kişisel sorumluluk almadığı için insanı rahatlatır.

Suçlu sen değilsin, o zaman gelişmesi veya değişmesi gereken kişi de sen değilsin.

Böyle deyip konuyu kapatırsın.

Hayatına geri dönersin.

“Stop oldum çünkü piyasayı manipüle ediyorlar.”

“Satamadım çünkü haber geldi. Fırsatım olmadı”

“Motivasyonum yok çünkü şartlar kötü.”

“Piyasalar yükselmiyor çünkü endeks mühendisliği yapıyorlar.”

Elbet bunların bazıları doğru olabilir, ama bunların sana katkısı ne?

Doğru olmaları bir şeyi değiştirmiyor ki.

Sen bu doğruluğa çözüm bile aramadığın için, ilerleme mümkün olmuyor. Sen sadece hikaye üretiyor ve bu hikayeye inanıyorsun. Hepsi bu.

Peki ne yapmalı?

Şuna dönmelisin: “Olan şey benim kontrolümde olmayabilir ama ona verdiğim tepki benim sorumluluğumda”

Piyasalara endeks mühendisliği mi yapılıyor? Buna bir şey yapamazsın değil mi, çünkü oyunun kurallarını sana sormuyorlar.

O zaman endeks mühendisliği yapılan kağıtları bul ve yerleş.

Elindeki hisse yükselmiyor mu, o zaman zararı kabullen ve yükselen hisseler bul.

Piyasa manipülasyon mu yapıyor, o zaman daha yüksek zaman dilimlerine geç, orada algoritmik trading robotları veya HTF’ler de yok.

Bunu neden yapmıyorsun biliyor musun?

Çünkü bu bakış açısı insanı rahatsız eder.

Çünkü kaçacak yer bırakmaz.

Ama tam da bu yüzden güçleneceksin zaten.

“niye oldu” yerine “ben olanı nasıl yönetirim?” diye sorduğunda güçleneceksin.

Gördüğün gibi, olay aynı, piyasa aynı, şartlar aynı, ama birinde “yapabileceğim bir şey yok, borsamız boku yemiş” diyorsun, diğerinde “borsa böyle abi, burası Türkiye, demek ki oyunu kurallarına göre oynamamız gerekiyor” diyorsun.

Kurban psikolojisine girersen evet haklı oluyorsun, piyasa bombok, borsalarda endeks mühendisliği var, eyvallah. Peki sonra

Biz haklı olmanın da ötesini istiyoruz, etkili olmak istiyoruz, çözüm istiyoruz.

O zaman sorumluluk almak gerekiyor, etki yaratmak, tepki yaratmak, değişim yaratmak gerekiyor.

Dibin dibi, özetin özeti şu aslında,

Hayatta ilerleyenlerle yerinde sayanlar arasındaki fark şans değil, zeka hiç değil.

Bence en önemli fark şuradan başlıyor: bir olaydan sonra içinden hangi cümle geçiyor?

“yine benim başıma geldi abi, böyle borsa olmaz” mı diyorsun yoksa “borsa bu, bunu değiştiremeyeceğime göre, ben bunu nasıl yönetirim?” mi?

Samimi cevabın varsa aşağıya yaz, bekliyorum.

Kurban Psikolojisini Bırak, Biraz Sorumluluk Al yazısı ilk önce Borsanın İzinden üzerinde ortaya çıktı.

Ne zaman ki “günlük ve haftalık kapanışla” yönetilen bir swing trading mentalitesine geçtim, huzuru buldum.

Neden biliyor musunuz?

Anlatıyorum,

Öncelikle “stres” olgusu ile aramda yaşanan sıkıntılı ilişki daha normal sınırlara çekildi.

Swing trading stressizdir demiyorum, ancak burada stres daha seyrek, daha az sıkıntılı ve daha anlamlı. Swing trading’de çok daha az karar almak zorundasın, bu da sadece “karar alma sıklığının” bile kafada yarattığı stresi azaltıyor haliyle.

Şöyle düşünün, bir insan gün içerisinde kaç kere “mükemmel” kararlar verebilir ki?

Bir doktor mesela gün içinde kaç kere kusursuz ameliyatlar yapabilir?

Belli bir süre sonra eli titremeye, gözleri bulanmaya, mentali yorulmaya başlar, dinlenmek ister.

İşte day trading ve scalping tam olarak bu.

Günde 100 tane sağlıklı karar vermeniz bekleniyor, mümkün mü abi?

İşte burada “karar yorgunluğu” denen mevzu devreye giriyor. Aslında stres ile hemen hemen ortak.

Gün içi işlemdeki bu “her defasında iyi karar verme” zorunluluğu gün sonunda seni tüketiyor, çok yoruluyorsun, kendine ve ailene ayıracak zamanına tükenmiş olarak giriyorsun.

Swing trading daha az işlem, daha az tuşa basma ve daha az kafa karışıklığı demek.

Bunun hissettirdiği güzelliği anlatamam.

Ek olarak, swing trading’i piyasadaki en “ego dostu” trading yöntemi olarak görüyorum

Peki bu ne demek?

Onu da anlatıyorum,

Gün içi işlemde sürekli kendini kendine kanıtlaman, hızlı olman, her hareketi yakalaman, yanlış yapmaman, yanlış yaptığında hızlıca stop olman gerekir.

Belli bir yerden sonra artık hem kendin, hem egon çok yorulur. Hele üst üste sıkıntılı işlemler aldıysan “ulan ben bu işi yapamıyorum herhalde ya” diye düşünmeye başlarsın.

Swing trading egoya daha az alan bırakır. Seni değil, fiyatı öne çıkarır. Fiyata alan açar. Onu takip ettirir. Bu da uzun vadede daha sakin ve daha gerçekçi bir trader kimliği oluşturur.

En sona en önemlisini bıraktım,

Swing Trading seni hayat ile KAVGA ETTİRMEZ. Ne demek bu?

Swing trade ederken tatile çıkabilirsin, çocuğunu parka götürebilirsin, kendi işine bakabilirsin, kitap okuyabilir, film izleyebilirsin, part time veya full time bir işte çalışabilirsin.

Bunları yaparken “aman ha piyasayı kaçıracağım galiba” hissiyatın çok azalır. Kafan piyasada kalmaz. Refresh manyağı olmazsın.

Toplantı, aile, yolculuk “engel” olmaktan çıkar.

Swing Trading’de piyasalar ve piyasa takibi hayatın önüne geçmez, hayata eşlik eder.

Şöyle bitireyim,

Swing trading daha kolaydır demiyorum. Onun da mutlaka zorlukları var, ancak burada “zorluğun” tanımı değişiyor ve swing trading’in zorlukları “insanın halet-i ruhiyesine” çok daha uygun zorluklar.

Sabırla, beklemeyle, belirsizlikle yaşamayla zorlanıyorsun.

Zorluk mu?

Evet zorluk ama en azından gün içi kaostan, sürekli yanan yeşil kırmızı volatiliteden, akıllı paranın tuzaklarından, sürekli stop olup tekrar sağlam kararlar verme stresinden ÇOK DAHA İNSANİ.

Neden Swing Trading Seni Hayatla Kavga Ettirmez yazısı ilk önce Borsanın İzinden üzerinde ortaya çıktı.

Uzun bir süredir borsa camiasının içerisindeyim, yüzlerce insan tanıdım, yüzlerce öğrencim oldu, kendim de kendi hatalarımı bolca yaparak tecrübelendim.

Borsada al sat yaparak para kazanmak isteyenlerin gözlemlediğim kadarıyla belli başlı 5 tane problemi var.

Bu problemler çok az fark ediliyor, fark edildiğinde de çoğu zaman önemsenmiyor, dolayısıyla bu sıkıntı kar topu gibi büyüyor ve kişinin son tahlilde trading’den kopmasına yol açıyor.

Erkenden yazıyorum, önlem alın derim.

Hata 1:

Ufak ufak kazanıp, tek bir işlemde kazanılan tüm paranın kaybedilmesi. Bu ne demek? Bu her defasında asimetrik risk almak, ödülü erkenden cebe atarken, cezayı bir türlü kabullenememek demek.

Yani her defasında 1 lira, 1 lira kazanıp, kaybettiğinde tek seferde 10 lira kaybediyorsun.

Yani (çok özür dileyerek) kuş kadar yiyip, fil gibi pisliyorsun.

Bunun yerine ne yapabilirsin?

Ödülü büyütüp, cezayı küçük tutman gerekir.

Bunun için de “profit factor“ü büyütmen gerekir. Bunu araştır.

Hata 2:

Overtrading.

Yani “donsuz yatarım ama malsız yatmam” hikayesi.

Her dalgayı, her formasyonu, her hareketi değerlendirme isteği.

Piyasadan sürekli para kazanabileceğin yanılgısı.

Hele bir iki güzel işlem sonrası bu winning streak’in devam edeceğini düşünüp daha sık ve daha yüksek riskli işlem alıyorsun.

Sonra hoooop, booom.

Yapma.

Gerçekten fırsat görmüyorsan, ELİNİN ÜZERİNDE OTURMAYI ÖĞREN.

Hata 3:

Çok kısa sürede hesabı büyütme isteği.

“Sadece 10 günde hesabı ikiye katlıyorum”

Yok ya?

Valla bravo abi, kimse yapamazdı, senin bunu yapman çok önemli, inşallah herkese örnek olur!!

Hocam böyle bir şey yok. 10 günde hesabı ikiye katlarsan bu şanstır, piyasanın sana verdiği borçtur, geri alınacaktır.

Trading’e bu şekilde yaklaşırsan milli piyangodan, kumardan farkı kalmaz.

Bu iş yavaş yavaş zengin olma işidir, çok kolay elde edilebilecek bir peynir farenin ölümüdür.

Unutma, ikinciye de para var. Birinci olmak zorunda değilsin.

Hata 4:

Kafa karışıklığı.

Ne demek bu?

Bir sabah scalper, diğer sabah temettücü, diğer zaman day trading, diğer zaman swing trading.

Bir kafa bunun hangisine ne kadar sürede adapte olabilir?

Bir psikoloji her biri farklı olan onlarca kuralı nasıl idrak edebilir?

Sen berberini bile yıllarca değiştirmiyorsun, trading sistemine de bir zahmet sadık kal ve onu geliştirmeye çalış.

Her trading sisteminin çalışması için zamana ihtiyaç var.

Bu zamanı mutlaka ona ver, sabret.

Hata 5:

Kaybedilen parayı geri kazanılması gereken para olarak görmek.

Detaylandırayım.

1.000.000TL paran var.

Piyasa eğer senden 100.000TL aldıysa, yani 100.000TL para kaybettiysen, artık yeni kasan 900.000’dir.

Tüm riski, tüm psikolojiyi, tüm yaklaşımı 900.000TL’ye, yani yeni kasana göre ayarlamalısın.

Peki sen napıyorsun?

Sen hala o kasayı 1.000.000TL-100.000TL olarak görüyorsun.

YANLIŞ.

O 100.000TL gitti artık. Senin değil. Piyasanın hizmet bedeli.

Onu unut ve yeni kasana alış.

Yeni kasan artık 900.000TL.

Evet dostlar, normalde en az 5 tane daha sayarım ama en çok bunları görüyorum son zamanlarda.

Lütfen tekrar tekrar okuyun.

Bir de size zahmet, bana şunun cevabını verin:

Sizin en sık yaptığınız trading hatası hangisi?

Borsada En Çok Yapılan 5 Hata yazısı ilk önce Borsanın İzinden üzerinde ortaya çıktı.

Tüm hatalar affediliyor, her alınan pozisyon yükselişle kapanıyor, kaldıraçlı işlemler deli gibi kazanç yazıyor.

İnsanlar “yemişim özel sektörü, istifa ediyorum” deyip tek başına veya arkadaşlarıyla bir yer kiralayıp “trading ofisi” yapıyorlar.

Bir sürü kişi kendi esnaflığını, kendi dükkanını, kendi girişimini bırakıp “ben trading‘den zaten para kazanıyorum abi, ne gerek var” diyor, sadece trading’e ve borsaya odaklanıyor.

Ne günlerdi di mi.

Sonra ne olduğu malum, 2024 Temmuz ayı itibariyle piyasa kendini hatırlattı, dayaklar atıldı, “kendine gel ya sen kimsin” denilerek kulaklar çekildi.

Bir sürü kişi içeride kilitli kaldı, hayaller suya düştü, ofisler kapandı, tekrar işler arandı, ihmal edilen ana işe geri dönenler aradaki farkı kapatmaya çalıştı.

“İşini bırak, full-time trader ol.”

Esasen kulağa ne kadar da hoş geliyor.

İnsan yok, müşteri yok, patron yok, iş yükü yok, ofis yok, servis yok, trafik yok.

Bir bilgisayar ve bir mouse. Gerisi senle piyasa arasında.

Ama şunu söylemekte yarar var, bu tavsiye, çoğu insan için fazlasıyla “romantik” ve tehlikeli derecede basit.

Hani, “too good to be true” derler ya, “doğru olması için aşırı iyi”.

Tam aynı hikaye.

Hala bir sürü öğrencim gelip bu plandan bahsediyor, “abi çok bunaldım, işimden istifa edip trading ile geçineceğim” diyor.

Tek söylediğim şey, “yapma canım kardeşim, dur hele” oluyor.

Neden?

Çünkü tradinge başladığında senin o özel sektördeki gelire, kendi işindeki akara psikolojik olarak ihtiyacın oluyor, eğer bunu iptal edip sadece “tradingden geçinme” üzerine bir hayat kurarsan zamanı çok sıkıştırmış, süreci arkasından ittirmiş oluyorsun.

Çünkü Trading planına göre değil, piyasanın ruh haline göre ilerliyor. “Stratejiyi kurdum ve para kazanıyorum” diye bir şey en azından ilk aylarda ve yıllarda olmuyor.

Onun yerine deniyorsun, çalışmıyor, değiştiriyorsun, çalışır gibi yapıyor, revize ediyorsun, bir süre çalışıp sonra çalışmıyor.

Bunları çözmek için zamana ihtiyacın oluyor.

Sen o zamanı “öğrenmeye” değil “geçinmeye” ayırırsan piyasa senin dostun olmuyor.

Eğer her işlemin sonucu hayatını doğrudan etkiliyorsa,
yani “bu ay kazanamazsam faturalar var” noktasındaysan, bunun tüm süreci negatif etkileyen çok büyük bir derdi de oluyor, en başta sağlıklı karar alamaz hale geliyorsun.

Şunu da unutma, finansal stres aslında bir zehirdir. Her açıdan. Hayatını doğru düzgün yaşayamazsın, hayatına çeki düzen veremezsin, trading’de hızlı karar almanı zorlaştırır, kafanı bulandırır.

Beyin “üretim ve analiz” modundan “hayatta kalma” moduna geçer. Duygusal manipülasyona tamamen açık hale gelirsin.

İşte o yüzden, borsa’da para kazanmaya çalışırken tam zamanlı MESLEK senin düşmanın değil, gizli dostundur.

Sana psikolojik tampon olur, deneme özgürlüğü verir, hata yapma lüksün olur, acele etmeme hakkın oluşur.

“underdog” romantizmini bırakalım, biraz rasyonel bir yol haritası çizelim, elimizdeki “tam zamanlı işin” akarını kullanalım, işlemleri ve süreci zorlamayalım.

Sen kendi mesleğini, şu anki işini yeni bir sistem, yeni bir yetenek, yeni bir yol kazanmak için kullan, sistemin kendini kanıtlasın, sen de piyasada biraz piş, tutarlı bir risk yönetimi, iyi bir trade psikolojisine kavuş, sonrası zaten çorap söküğü gibi gelecek.

Merak etme.

Tradingi bir kaçış planı olarak görme, bilakis trading yavaş inşa edilen bir beceridir, unutma.

Acele etme.

Tam Zamanlı Trading ile Geçinilir mi? Evet ama Ne Zaman? yazısı ilk önce Borsanın İzinden üzerinde ortaya çıktı.